Khi nhắc đến nhà cổ Nhật Bản, nhiều người thường nghĩ ngay đến mái ngói trầm màu, khung gỗ đã nhuốm dấu vết thời gian, chiếu tatami, cửa trượt và khoảng hiên yên tĩnh nhìn ra vườn. Nhưng nếu sống đủ lâu trong một ngôi nhà như thế, người ta sẽ nhận ra có một chi tiết rất đặc biệt làm nên linh hồn của không gian ấy, đó là nơi sưởi ấm. Trong bài viết này, hãy cùng Chaman Group khám phá vì sao không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản không chỉ là một góc chức năng trong nhà cổ Nhật Bản, mà còn là một phần rất sâu của đời sống, ký ức và văn hóa Nhật.
Không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản không chỉ là một thiết bị
Ở Nhật Bản, mùa đông không chỉ là chuyện nhiệt độ hạ thấp. Đó còn là thời điểm con người có xu hướng thu mình lại, sống gần nhau hơn và tìm đến những không gian nhỏ nhưng đủ ấm để trò chuyện, ăn uống và nghỉ ngơi. Có lẽ vì thế mà trong nhiều ngôi nhà cổ Nhật Bản, nơi sưởi không bao giờ chỉ làm nhiệm vụ chống rét. Nó thường là trung tâm của nhịp sống trong nhà, nơi con người quây quần, nơi bữa ăn được chuẩn bị, nơi câu chuyện được nối dài và nơi cảm giác gia đình được giữ lại rõ nhất. Các tài liệu về kiến trúc và đời sống truyền thống Nhật Bản cho thấy những dạng không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản như irori hay kotatsu không chỉ gắn với nhu cầu nhiệt mà còn gắn với chính cách người Nhật tổ chức đời sống trong nhà qua nhiều thế kỷ.
Điều khiến không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản trở nên đặc biệt nằm ở chỗ nó không được tạo ra như một món đồ rời rạc đặt vào trong nhà. Nó được hình thành như một phần của cấu trúc sống. Trong nhà hiện đại, người ta có thể bật điều hòa, máy sưởi hay hệ thống sưởi trung tâm mà không cần thay đổi quá nhiều thói quen. Nhưng trong nhà truyền thống Nhật, hơi ấm thường tập trung vào một vùng cụ thể. Chính vì vậy, con người phải di chuyển về gần nhau hơn, ngồi gần nhau hơn và sống cùng nhau rõ hơn trong mùa lạnh. Nhiều nhà cổ tại Nhật Bản vốn không có hệ thống sưởi trung tâm như ở một số nước phương Tây, nên cách người Nhật chống rét từ lâu thiên về sưởi ấm theo khu vực, theo thiết bị và theo không gian sống thực tế.
Nhìn từ góc độ văn hóa, đây là một chi tiết rất thú vị. Bởi khi hơi ấm không phủ đều cả căn nhà, con người sẽ tự nhiên tìm đến một điểm chung. Và chính điểm chung đó dần trở thành một dạng trung tâm tinh thần. Nói cách khác, không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản không chỉ làm ấm cơ thể. Nó còn kéo con người lại gần nhau, khiến ngôi nhà vào mùa đông không bị tản ra mà ngược lại, có xu hướng co về một vùng ấm áp, thân thuộc và giàu cảm xúc hơn.
Xem thêm: Nhà cổ ở Nhật Bản: Giải mã vẻ đẹp của kiến trúc sống cùng thời gian
Irori, trái tim của nhiều ngôi nhà cổ Nhật Bản
Khi nói đến không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản, không thể bỏ qua irori. Đây là dạng bếp lửa lõm xuống sàn, thường được đặt ở vị trí trung tâm hoặc một khu vực quan trọng trong nhà. Irori là loại bếp sưởi âm sàn truyền thống, từng giữ vai trò là trung tâm sinh hoạt trong nhiều ngôi nhà Nhật, vừa dùng để sưởi, vừa để nấu ăn. Ngoài ra, irori còn được nhắc đến như phần gốc của kotatsu, tức một hình thức giữ ấm về sau phát triển thành biểu tượng mùa đông quen thuộc của người Nhật.
Điều làm irori trở nên đặc biệt không chỉ là hình thức. Quan trọng hơn là cách nó định nghĩa đời sống bên trong nhà cổ Nhật Bản. Khi một hố lửa nằm giữa nhà hoặc ở một không gian trọng yếu, toàn bộ nhịp sinh hoạt xung quanh cũng thay đổi theo. Người ta ngồi quanh đó để sưởi. Người ta treo ấm nước, nồi hay ấm đun trên đó để chuẩn bị bữa ăn. Người già, trẻ nhỏ và khách đến nhà cũng thường tìm đến đó như tìm về một điểm tự nhiên nhất trong căn nhà. Không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản này vì thế không đơn thuần là một “góc bếp”, mà là nơi hơi ấm, thức ăn và câu chuyện cùng hiện diện trong một nhịp rất chậm và rất người.
Có lẽ cũng vì vậy mà trong rất nhiều hình dung về không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản, hình ảnh mọi người ngồi quây quanh irori luôn gợi một cảm giác rất sâu. Đó là một kiểu ấm áp không quá mạnh về nhiệt độ, nhưng lại rất dày về cảm xúc. Nó khiến ngôi nhà không còn là một cấu trúc kiến trúc đơn thuần, mà trở thành nơi con người thật sự tụ lại với nhau.
Từ irori đến kotatsu, hơi ấm được giữ lại theo cách mềm mại hơn
Nếu irori là biểu tượng của bếp lửa truyền thống, thì kotatsu lại là biểu tượng của sự gần gũi trong mùa đông Nhật Bản. Theo Tổ chức Du lịch Quốc gia Nhật Bản (JNTO), kotatsu đã xuất hiện từ rất lâu, với lịch sử hơn 500 năm. Hình thức ban đầu của nó gắn với irori, sau đó dần phát triển thành một bàn thấp có nguồn nhiệt bên dưới và một lớp chăn phủ bên trên để giữ hơi ấm, hay có thể nói kotatsu hiện đại là kết quả của quá trình thay đổi từ bếp than truyền thống sang hệ thống sưởi điện trong thế kỷ 20.
Điều đáng nói là kotatsu không chỉ là một thiết bị sưởi. Trong nhà cổ Nhật Bản, nó gần như tạo ra một “không gian vi mô” rất riêng trong mùa đông. Người ta ngồi thấp xuống, đưa chân vào trong chăn, giữ ấm phần thân dưới và tự nhiên ở lại lâu hơn trong cùng một chỗ. Một bữa cơm đơn giản, một ấm trà nóng, một buổi tối xem tivi hay chỉ là vài câu chuyện nhỏ cũng có thể trở nên ấm hơn khi diễn ra quanh kotatsu. Chính vì vậy, kotatsu luôn được xem như một biểu tượng của sự quây quần trong đời sống Nhật, chứ không chỉ là vật dụng mùa lạnh.
Với nhà cổ Nhật Bản, kotatsu còn hấp dẫn ở chỗ nó rất phù hợp với kiểu sống sàn thấp, với tatami và với nhịp sinh hoạt thiên về ngồi, nghỉ, ăn uống ở tầm gần mặt sàn. Khi đặt kotatsu vào một căn phòng kiểu Nhật, người ta không cảm thấy đó là một món đồ chen vào không gian. Ngược lại, nó như thuộc về căn phòng ấy từ đầu. Đó là sự hòa hợp giữa đồ dùng và lối sống mà không phải kiểu nhà nào cũng có thể tạo ra.
Xem thêm: Nhà gỗ cổ Nhật Bản: Đẹp, nhưng có nhiều vấn đề cần quan tâm
Hibachi và những dạng sưởi ấm nhỏ nhưng giàu tính biểu tượng
Ngoài irori và kotatsu, khi nói đến không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản, cũng có thể nhắc đến hibachi, tức dạng lò than nhỏ hoặc chậu sưởi dùng than. Dù không phải lúc nào cũng giữ vai trò trung tâm như irori, hibachi vẫn là một phần của văn hóa giữ ấm trong không gian Nhật truyền thống.
Hibachi cho thấy một khía cạnh khác của nhà cổ Nhật Bản. Đó là hơi ấm không nhất thiết phải lớn hay bùng lên mạnh mẽ mới có giá trị. Đôi khi, một nguồn nhiệt nhỏ, vừa đủ để làm ấm đôi tay hoặc làm dịu cái rét trong một góc phòng, cũng đã đủ tạo nên cảm giác rất riêng. Có lẽ chính sự tiết chế ấy khiến văn hóa sưởi trong nhà cổ Nhật không mang tính phô trương. Nó thiên về sự vừa đủ, sự gần gũi và sự gắn bó với nhịp sống hằng ngày hơn là cảm giác tiện nghi theo kiểu hiện đại.
Vì sao không gian sưởi lại là một nét văn hóa độc đáo của nhà cổ Nhật Bản?
Điều làm cho không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản trở thành một nét văn hóa độc đáo không nằm ở việc Nhật Bản có mùa đông lạnh. Nhiều quốc gia cũng có mùa đông khắc nghiệt. Cái khác nằm ở cách người Nhật tổ chức hơi ấm trong nhà. Thay vì cố làm cho toàn bộ ngôi nhà ấm lên một cách đồng đều, người Nhật truyền thống lại tạo ra những “trung tâm ấm áp” nhỏ nhưng giàu tính kết nối. Chính điều này khiến mùa đông không chỉ là thời gian chống rét, mà còn là thời gian con người sống gần nhau hơn trong cùng một không gian.
Hơn nữa, trong nhiều ngôi nhà cổ Nhật Bản, không gian sưởi còn gắn trực tiếp với ký ức. Đó là hình ảnh của bữa tối ngồi quanh bếp lửa, của chiếc ấm treo trên irori, của mùa đông cả nhà ngồi quanh kotatsu, của những cuộc trò chuyện kéo dài khi bên ngoài trời lạnh dần. Những thứ ấy không phải là chi tiết trang trí. Chúng đã phần nào đi vào ký ức tập thể của đời sống Nhật Bản. Khi một ngôi nhà cổ được cải tạo, rất nhiều nơi vẫn cố giữ lại irori như một chi tiết biểu tượng, hoặc ít nhất giữ lại tinh thần của không gian quây quần ấy trong cách tổ chức nội thất. Các mô tả về những công trình truyền thống được phục hồi tại Nhật hiện nay cho thấy irori nhiều khi vẫn được giữ lại như một yếu tố trung tâm về cảm xúc, ngay cả khi ngôi nhà đã có thêm các tiện nghi hiện đại.
Xem thêm: Sàn nhà cổ Nhật Bản: Nơi bộc lộ rõ nhất sức khỏe của cả ngôi nhà
Không gian sưởi cho thấy nhà cổ Nhật Bản không chỉ để ở, mà để sống
Nhìn sâu hơn, không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản còn cho thấy một điều rất đẹp về nhà cổ Nhật Bản: ngôi nhà này không chỉ được thiết kế để che mưa nắng. Nó được tạo ra để nuôi dưỡng một kiểu sống. Một kiểu sống chậm hơn, gần nhau hơn và chú ý hơn đến sự thay đổi của mùa. Mùa hè, con người mở rộng nhà ra để đón gió. Mùa đông, con người co lại quanh một vùng ấm nhỏ. Chính sự thay đổi ấy khiến ngôi nhà không bất động. Nó sống cùng thiên nhiên, cùng thời tiết và cùng nhịp sinh hoạt của con người.
Có lẽ cũng vì vậy mà khi nói về không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản, người ta thật ra đang nói về một phần rất tinh tế của văn hóa sống Nhật Bản. Trong nhà cổ Nhật Bản, hơi ấm không được hiểu đơn giản chỉ là nhiệt độ. Nó là cảm giác sum họp. Là khoảng cách giữa người với người được rút ngắn lại. Là việc một căn phòng mùa đông có thể trở thành trung tâm của cả căn nhà chỉ nhờ một bếp lửa, một chiếc bàn kotatsu hay một nguồn nhiệt nhỏ nhưng đủ giữ người ta ngồi lại bên nhau lâu hơn.
Vì sao không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản vẫn còn hấp dẫn đến hôm nay?
Ngày nay, dù đời sống hiện đại đã thay đổi rất nhiều, không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản vẫn có sức hút rất lớn. Không phải vì nó tiện hơn mọi công nghệ mới, mà vì nó mang lại một cảm giác mà công nghệ khó thay thế. Đó là cảm giác ấm nhưng không vô danh. Ấm theo cách có điểm tụ, có ký ức, có gắn kết và có cả tính nghi thức trong đời sống hằng ngày.
Nhiều nơi ở Nhật hiện nay vẫn phục dựng, bảo tồn hoặc tái hiện trải nghiệm ngồi quanh irori, dùng kotatsu trong không gian truyền thống hay giữ lại các chi tiết sưởi ấm kiểu cũ như một phần của trải nghiệm văn hóa. Điều đó cho thấy sức sống của không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản không chỉ thuộc về quá khứ. Nó vẫn đang được người Nhật và du khách trân trọng như một phần của bản sắc sống, một nét đặc trưng rất riêng của kiến trúc và văn hóa Nhật Bản.
Kết luận
Suy cho cùng, điều làm nên sự đặc biệt của không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản không nằm ở hình thức của irori, kotatsu hay hibachi riêng lẻ. Điều đáng nhớ hơn là cách những không gian ấy tạo ra hơi ấm cho cả ngôi nhà theo nghĩa rộng nhất. Chúng sưởi ấm cơ thể, nhưng đồng thời cũng sưởi ấm mối quan hệ giữa con người với nhau, giữa con người với ký ức và giữa hiện tại với những lớp văn hóa đã đi qua rất nhiều thế hệ.
Vì vậy, khi nhìn vào một góc không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản, ta không chỉ đang nhìn thấy một giải pháp chống rét của người xưa. Ta đang nhìn thấy một cách sống. Một cách sống biết gom con người lại gần nhau trong mùa lạnh, biết biến hơi ấm thành trung tâm của đời sống gia đình và biết giữ cho ngôi nhà, dù cũ đến đâu, vẫn luôn có cảm giác đang được sống từ bên trong.
FAQ
1. Irori và kotatsu khác nhau như thế nào?
Irori là bếp lõm truyền thống được làm âm xuống sàn, từng được dùng để sưởi ấm, nấu ăn và đun nước trong nhà Nhật xưa. Kotatsu là dạng bàn sưởi thấp, về sau phát triển từ hình thức sưởi gắn với irori, rồi dần chuyển sang kiểu hiện đại dùng nguồn nhiệt riêng và chăn phủ bên trên.
2. Không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản thường nằm ở đâu?
Trong nhiều ngôi nhà cổ, đặc biệt là dạng nhà nông thôn truyền thống, irori thường nằm ở khu vực trung tâm sinh hoạt hoặc trên phần sàn chính, nơi mọi người dễ quây quần. Một số nhà còn bố trí irori gần không gian ăn uống hoặc doma, tức phần nền đất trong nhà, để tiện cho cả sưởi ấm lẫn nấu nướng.
3. Không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản có chỉ để sưởi ấm không?
Không. Irori truyền thống vốn không chỉ để làm ấm mà còn dùng để nấu ăn, đun nước, thậm chí tạo thêm ánh sáng cho khu vực xung quanh. Chính việc gom nhiều công năng vào một điểm đã khiến nó trở thành phần rất đặc biệt trong đời sống nhà cổ Nhật Bản.
4. Vì sao khu vực sưởi thường trở thành nơi cả nhà quây quần?
Vì đây là nơi hội tụ nhiều nhu cầu sinh hoạt cùng lúc, từ giữ ấm, chuẩn bị đồ ăn đến ngồi nghỉ và trò chuyện. Có thể hiểu rằng khi nhiệt, ánh sáng và việc nấu nướng đều tập trung vào một điểm, không gian ấy tự nhiên trở thành trung tâm của nhịp sống gia đình.
5. Nhà cổ Nhật Bản vào mùa đông có thực sự ấm không?
Không hẳn. Nhiều nhà truyền thống Nhật Bản nổi tiếng vì thoáng và hợp với mùa hè, nhưng vào mùa đông có thể khá lạnh nếu không được cải tạo cách nhiệt. Chính vì vậy, các giải pháp sưởi như irori, kotatsu hay áo khoác ấm trong nhà từng giữ vai trò rất quan trọng trong sinh hoạt mùa lạnh.
6. Ngày nay người ta còn dùng irori trong nhà cổ Nhật Bản không?
Có, nhưng chủ yếu trong các nhà cổ được bảo tồn, nhà nghỉ truyền thống hoặc không gian trải nghiệm văn hóa, hơn là trong phần lớn nhà ở hiện đại. Nhiều điểm lưu trú di sản ở Nhật vẫn giữ hoặc phục dựng irori như một phần quan trọng của trải nghiệm sống trong nhà cổ.
7. Không gian sưởi ảnh hưởng thế nào đến nhịp sống bên trong nhà cổ?
Ở một số vùng, bếp lõm được giữ lửa gần như quanh năm để phục vụ nấu nướng và sưởi ấm, nên nó không chỉ là một tiện ích mà còn góp phần định hình nhịp sống trong nhà. Khi bữa ăn, hơi ấm và thời gian sum họp cùng xoay quanh một điểm, đời sống trong nhà cũng chậm hơn và tập trung hơn.
8. Ngày nay muốn trải nghiệm không gian sưởi ở nhà cổ Nhật Bản thì nên tìm ở đâu?
Bạn thường dễ gặp kiểu không gian này ở các khu lưu trú kominka, làng nhà tranh truyền thống hoặc các điểm nghỉ dưỡng di sản có giữ nguyên kiến trúc cũ. Một số nơi còn phục vụ bữa ăn quanh irori để du khách cảm nhận rõ hơn không khí sinh hoạt của nhà cổ Nhật Bản.
