Nhắc đến nhà gỗ cổ Nhật Bản, nhiều người thường nghĩ ngay đến một không gian rất đẹp, rất yên và rất riêng. Đó là kiểu ngôi nhà có mái ngói cũ, khung gỗ trầm màu theo năm tháng, hiên nhà đón gió, cửa trượt nhẹ, ánh sáng đi vào dịu và sâu. Vẻ đẹp ấy không phô trương, nhưng lại khiến người ta nhớ rất lâu. Cũng vì thế mà hình ảnh nhà gỗ cổ Nhật bản đẹp luôn có một sức hút rất riêng, không chỉ với người Nhật mà cả với những ai yêu kiến trúc truyền thống. Trong các tài liệu giới thiệu về kiến trúc dân gian Nhật Bản, những ngôi nhà truyền thống này thường được mô tả là công trình sử dụng vật liệu tự nhiên địa phương như gỗ, tre, đất và rơm, được tạo nên để thích nghi với đời sống và khí hậu bản địa.
Nhưng càng ở gần, càng sống cùng, người ta càng hiểu một điều rất thật rằng vẻ đẹp của nhà gỗ cổ Nhật Bản không đi kèm với sự hoàn hảo tuyệt đối. Trái lại, đằng sau cái đẹp ấy là rất nhiều vấn đề mà hầu như căn nhà cổ nào cũng có thể gặp phải: nước đọng quanh nhà, nền đất ẩm, mối mọt, gió lùa, cái lạnh mùa đông, những khoảng tối dưới sàn, những chi tiết xuống cấp theo thời gian và một chuỗi bảo trì gần như không bao giờ kết thúc. Đây không phải là nhược điểm để phủ nhận giá trị của nhà cổ. Ngược lại, đó là phần rất thật của đời sống trong một công trình bằng gỗ, được sinh ra để đồng hành lâu dài cùng con người và cần được chăm sóc đúng cách. Các nghiên cứu và tài liệu của Nhật Bản về nhà gỗ lịch sử cũng cho thấy những công trình này có thể được tiếp tục sử dụng lâu dài, nhưng luôn đi kèm yêu cầu theo dõi, sửa chữa và cải tạo phù hợp.
Nhà gỗ cổ Nhật Bản gọi là gì?
Trước khi đi sâu hơn, nhiều người thường đặt câu hỏi: nhà gỗ cổ nhật bản gọi là gì? Nếu nói theo cách phổ biến nhất hiện nay, từ thường được dùng là kominka (古民家), tức nhà dân gian cổ của Nhật Bản. Trong nghĩa rộng hơn, người ta còn dùng từ minka (民家) để chỉ nhà dân gian truyền thống của người Nhật. Có thể hiểu đơn giản rằng minka là khái niệm rộng cho nhà truyền thống dân gian, còn kominka thường được dùng khi nhấn mạnh đến những ngôi nhà cổ còn lưu giữ kiến trúc cũ và giá trị lịch sử, văn hóa. Một số tài liệu du lịch chính thức của Nhật cũng giới thiệu kominka là những ngôi nhà truyền thống kiểu Nhật đã tồn tại gần một trăm năm hoặc lâu hơn, trong khi các tài liệu kiến trúc dân gian mô tả minka là kiểu nhà dân gian truyền thống được xây bằng vật liệu tự nhiên địa phương.
Hiểu được tên gọi này cũng là cách để nhìn nhà gỗ cổ Nhật Bản đúng hơn. Đây không chỉ là “nhà gỗ cũ”, mà là một dạng nhà ở truyền thống được tạo nên từ điều kiện sống thực tế của người Nhật qua nhiều thế hệ. Nó đẹp vì phù hợp với thiên nhiên, với nếp sống và với vật liệu. Nhưng chính vì được làm chủ yếu bằng gỗ, đất, giấy và những cấu phần tự nhiên, nên nó cũng nhạy cảm hơn với nước, với độ ẩm, với mối mọt và với thời tiết khắc nghiệt.
Vẻ đẹp của nhà gỗ cổ Nhật Bản không tách rời sự mong manh của vật liệu
Điều làm nên sức hút của nhà gỗ cổ Nhật Bản chính là sự mộc mạc và chân thật của vật liệu. Gỗ để lộ vân, đất để lộ chất, ánh sáng đi qua giấy và không gian được mở ra bằng những lớp ngăn rất nhẹ. Đó là một vẻ đẹp mà nhiều ngôi nhà hiện đại rất khó thay thế. Tuy nhiên, cũng chính vì sử dụng vật liệu tự nhiên nên nhà cổ không phải kiểu công trình có thể bỏ mặc sau khi xây xong. Càng là vật liệu tự nhiên, càng cần sự quan sát và bảo dưỡng đều đặn. Bộ Đất đai, Hạ tầng, Giao thông và Du lịch Nhật Bản lưu ý rằng trong công trình gỗ, độ ẩm là một nguyên nhân quan trọng dẫn đến xuống cấp; hơi ẩm tích tụ ở các không gian như gầm sàn hay mái có thể gây ra mục gỗ, ngưng tụ nước và các vấn đề liên quan đến độ bền.
Vì vậy, khi nhìn một nhà gỗ cổ Nhật bản đẹp, ta chỉ mới nhìn thấy phần nổi. Phần chìm của nó là nền đất bên dưới có khô hay không, gió có lưu thông được không, nước mưa có thoát hết không, chân cột có bị ẩm lâu ngày không, lớp gỗ bên trong có bị mối ăn rỗng ruột không, và ngôi nhà có đang giữ được trạng thái “thở” tự nhiên của mình hay không. Đó mới là những câu hỏi quyết định ngôi nhà sẽ sống khỏe thêm bao nhiêu năm nữa.
Xem thêm: Nhà cổ ở Nhật Bản: Giải mã vẻ đẹp của kiến trúc sống cùng thời gian
Vấn đề đầu tiên và quan trọng nhất: nước mưa, nước đọng và độ ẩm quanh nhà
Với nhà gỗ cổ Nhật Bản, một đường ống thoát nước mưa hỏng không phải chuyện nhỏ. Một vũng nước đọng quanh nhà cũng không phải chuyện nhỏ. Bởi trong nhà gỗ, nước luôn là một trong những rủi ro lớn nhất. Các biện pháp như làm mái đua, hiên, bố trí lớp vật liệu bên dưới mái hắt và đặc biệt là lắp đặt máng xối, ống thoát nước mưa đều nhằm giảm hiện tượng nước bắn, nước ngấm và ẩm kéo dài quanh chân công trình. Cùng với đó, tiêu chí chống ẩm cho khu vực gầm sàn được xem là rất quan trọng vì hơi nước từ đất có thể thúc đẩy mục gỗ và làm tăng nguy cơ mối mọt.
Nói cách khác, vấn đề của nước không chỉ nằm ở chuyện bẩn hay mất thẩm mỹ. Khi nước thoát không tốt, khu vực quanh móng sẽ ẩm lâu hơn, đất dưới nền dễ giữ nước hơn, và gỗ ở những vị trí thấp sẽ chịu rủi ro cao hơn. Với một căn nhà gỗ cổ Nhật Bản, đó là điều cần xử lý càng sớm càng tốt. Nhiều người thường chăm chăm nhìn vào mái, nhìn vào tường, nhìn vào vẻ ngoài của ngôi nhà, nhưng đôi khi thứ nên nhìn đầu tiên lại là máng xối cũ, chỗ nước mưa rơi xuống và mùi không khí quanh gầm sàn sau những ngày ẩm kéo dài.
Xem thêm: Sàn nhà cổ Nhật Bản: Nơi bộc lộ rõ nhất sức khỏe của cả ngôi nhà
Nền đất dưới sàn ẩm và bí gió là vấn đề rất thường gặp
Một trong những đặc điểm khiến nhà gỗ cổ Nhật Bản vừa hấp dẫn vừa khó chăm là khoảng không dưới sàn. Nhiều ngôi nhà cổ có nền nâng cao, bên dưới là khoảng trống giúp tách phần ở khỏi mặt đất và hỗ trợ thông khí. Về mặt nguyên lý, đây là một cách làm rất thông minh khi có thể giúp căn nhà chống chọi với thiên tai như ngập lụt hay động đất. Nhưng khi thời gian trôi qua, nếu khu vực này bị chắn gió, ẩm lâu ngày, tích rác, tích đất hoặc thoát nước kém, thì toàn bộ ưu điểm ban đầu có thể trở thành một vấn đề ngược lại. Hơi ẩm tích tụ ở không gian mái và dưới sàn cần được thải ra ngoài thông qua các giải pháp thông gió thích hợp; một trong những mục tiêu của thông gió là ngăn ngưng tụ và giảm nguy cơ xuống cấp của cấu kiện gỗ.
Với nhà gỗ cổ Nhật Bản, nền đất dưới sàn nếu quá ẩm thường kéo theo hàng loạt hệ quả: mùi khó chịu, cảm giác không khí nặng, bào tử nấm mốc phát triển, côn trùng sinh sôi và gỗ ở khu vực thấp bị ảnh hưởng trước tiên. Đó là lý do nhiều người khi bắt tay vào phục hồi nhà cổ thường phải dành rất nhiều thời gian cho phần “không ai nhìn thấy”, tức phần gầm sàn, móng đá, chân cột và lưu thông gió bên dưới. Một căn nhà có thể nhìn còn đẹp ở phía trên, nhưng phần quyết định nó có thật sự khỏe hay không lại nằm ở khoảng tối phía dưới sàn.
Mối mọt là kẻ thù âm thầm nhưng rất nguy hiểm
Khi nói về những vấn đề kinh điển của nhà gỗ cổ Nhật Bản, rất khó bỏ qua mối mọt. Mối không phải lúc nào cũng hiện ra ngay trước mắt. Nguy hiểm nhất là khi bề mặt gỗ bên ngoài vẫn còn nguyên, nhưng bên trong đã bị ăn rỗng. Các tiêu chí chống xuống cấp của công trình gỗ bao gồm mối liên hệ giữa độ ẩm từ nền đất với hiện tượng mục gỗ và thiệt hại do mối gây ra; kiểm soát ẩm vì thế không chỉ là vấn đề vệ sinh hay cảm giác sống, mà còn là biện pháp trực tiếp để bảo vệ kết cấu gỗ.
Đối với nhà gỗ cổ Nhật Bản, mối thường nguy hiểm hơn ở những vị trí ít được chú ý: chân cột, góc tường, khu vực gần đất, nơi ít ánh sáng và nơi lâu ngày không có người động tới. Vì vậy, kiểm tra định kỳ là việc rất cần thiết. Nhiều trường hợp chỉ khi tháo sàn, chui xuống gầm hoặc sửa một chi tiết nhỏ, người ta mới phát hiện ra mức độ thiệt hại thật sự. Cũng chính vì lý do đó mà nhà cổ không phù hợp với tâm lý chỉ muốn “mua rồi để đó”. Nếu đã chọn sống cùng nhà cổ, gần như bắt buộc phải sống cùng việc quan sát, kiểm tra và xử lý từng dấu hiệu nhỏ ngay từ đầu.
Cái lạnh của nhà cổ là điều rất thật
Một sự thật khác mà rất nhiều người chỉ nhận ra khi sống trong nhà gỗ cổ Nhật Bản là cái lạnh mùa đông. Nhà cổ Nhật rất thoáng, rất có hồn và rất đẹp vào mùa hè, nhưng vào mùa đông, chính sự thông thoáng ấy lại trở thành điểm yếu nếu chưa được cải tạo cách nhiệt hợp lý. Các căn nhà truyền thống không có lớp cách nhiệt sẽ giảm nhiệt độ trong nhà rất nhanh khi ngừng nguồn sưởi; sau khi cải thiện lớp cách nhiệt, nhiệt độ trong nhà ổn định hơn đáng kể.
Điều đó cũng giải thích vì sao nhiều người yêu hình ảnh nhà gỗ cổ Nhật bản đẹp, nhưng lại e ngại khi nghĩ đến chuyện ở thật. Cái đẹp của nhà cổ là thật, nhưng cái lạnh của nó cũng rất thật. Sàn gỗ mỏng, khe hở cũ, phần mái thoáng, tường đất hoặc vách gỗ nguyên bản và cấu trúc truyền thống vốn được sinh ra trong một thời kỳ khác khiến khả năng giữ nhiệt không thể so với nhà hiện đại. “Mùa hè nóng, mùa đông lạnh” là vấn đề muôn thủa của các loại nhà truyền thống, đặc biệt là nhà gỗ cổ Nhật Bản, và người xưa đã phải dùng nhiều giải pháp tổ chức không gian, sân vườn, cửa và cách sống để thích nghi với điều đó.
Bảo trì là phần không thể tách rời của nhà gỗ cổ Nhật Bản
Nói đến nhà gỗ cổ Nhật Bản, nhiều người hay nghĩ đến sự vất vả của bảo trì. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Bảo trì không chỉ là gánh nặng. Ở một góc nhìn khác, đó cũng là lý do khiến nhà cổ có thể sống lâu. Nhiều nhà gỗ truyền thống có khung kết cấu rõ ràng, dễ nhận biết cấu tạo, nhờ đó việc phát hiện hư hỏng sớm và sửa chữa thường thuận lợi hơn; đồng thời, chính kiểu cấu trúc này cũng tạo điều kiện cho các can thiệp như cải tạo công năng, nâng cấp cách nhiệt hay gia cường phù hợp.
Điều đó có nghĩa là nhà gỗ cổ Nhật Bản không phải kiểu nhà “không hỏng”. Nó là kiểu nhà “hỏng đâu sửa đó, và càng hiểu nó thì càng sửa được đúng”. Đây là khác biệt rất lớn so với suy nghĩ rằng nhà cổ chỉ toàn phiền toái. Thực ra, nhiều ngôi nhà cổ tồn tại lâu đến vậy chính là vì chúng không bị đối xử như món hàng dùng một lần. Chúng được sửa từng phần, theo dõi từng giai đoạn và tiếp tục thích nghi với đời sống mới. UNESCO khi ghi danh các kỹ năng bảo tồn kiến trúc gỗ Nhật Bản cũng nhấn mạnh chính hệ tri thức và tay nghề truyền nối này là điều giúp các công trình gỗ truyền thống được duy trì qua thời gian.
Kết luận
Vậy nhà gỗ cổ nhật bản có đẹp không? Câu trả lời chắc chắn là có. Thậm chí, đó là một vẻ đẹp rất khó thay thế. Nhưng nếu hỏi có dễ ở không, có dễ chăm không, có ít vấn đề không, thì câu trả lời sẽ khác. Một căn nhà gỗ cổ Nhật Bản đẹp thường đi cùng rất nhiều việc phải làm phía sau: xử lý nước mưa, chống ẩm, thông gió gầm sàn, kiểm tra mối mọt, cải thiện cách nhiệt, theo dõi chân cột, sửa chữa từng bộ phận và chấp nhận rằng bảo trì là một phần của cuộc sống trong ngôi nhà ấy.
Có lẽ cũng vì vậy mà giá trị lớn nhất của nhà gỗ cổ Nhật Bản không chỉ nằm ở vẻ ngoài. Nó nằm ở chỗ ngôi nhà buộc người ở phải sống chậm hơn, quan sát kỹ hơn và đối xử với không gian sống của mình có trách nhiệm hơn. Vẻ đẹp của nhà cổ không phải vẻ đẹp chỉ để ngắm. Đó là vẻ đẹp phải đi cùng sự chăm sóc, sự hiểu biết và sự kiên nhẫn. Và cũng chính điều đó làm cho những căn nhà gỗ cổ Nhật bản đẹp trở nên đáng nhớ hơn rất nhiều so với một không gian chỉ mới, sáng và tiện nghi.
Nếu bạn đang có dự định tới thăm những căn nhà gỗ cổ Nhật Bản đẹp. Đừng quên rằng Chaman Group có hỗ trợ dịch vụ xin visa du lịch. Hãy liên hệ ngay hôm nay để hồ sơ của bạn sẽ được duyệt trong thời gian sớm nhất!
