Hanami là một trong những biểu tượng văn hóa mùa xuân nổi tiếng nhất của Nhật Bản. Nhưng nếu chỉ hiểu Hanami đơn giản là việc ngồi dưới gốc anh đào để chụp ảnh và ăn uống, thì vẫn chưa chạm tới phần cốt lõi của tập quán này. Hanami thực chất gắn với lịch sử lâu đời, với tín ngưỡng nông nghiệp, với thi ca cung đình, với nhịp sinh hoạt cộng đồng và cả với cách người Nhật cảm nhận vẻ đẹp ngắn ngủi của thời gian.
Trong bài viết này, hãy cùng Chaman Group khám phá Hanami một cách đầy đủ hơn, từ khái niệm, nguồn gốc hình thành, ảnh hưởng tới đời sống người Nhật, đặc trưng văn hóa, cách ngắm hoa đúng tinh thần bản địa, cho tới những món ăn thường xuất hiện trong một buổi Hanami đúng nghĩa.
Hanami là gì?
Hanami (花見) nếu dịch sát nghĩa là “ngắm hoa”. Trong tiếng Nhật, “hana” là hoa, còn “mi” là ngắm nhìn. Tuy nhiên, trong bối cảnh văn hóa Nhật Bản hiện đại, khi nói tới Hanami, “hoa” gần như mặc định được hiểu là hoa anh đào, tức sakura. Chính vì mức độ gắn bó quá chặt với mùa xuân và sakura, Hanami ngày nay không còn là một khái niệm chung cho mọi loại hoa, mà đã trở thành một tập quán ngắm hoa anh đào rất riêng của Nhật Bản.
Điều quan trọng là Hanami không chỉ đơn thuần là hành động “nhìn hoa”. Trên thực tế, đây là một nghi thức xã hội mềm, nơi người ta trải bạt hoặc chăn dưới tán cây, cùng ăn uống, chuyện trò, ngắm cánh hoa rơi, chờ ánh sáng thay đổi trong ngày, thậm chí quay lại vào buổi tối để xem yozakura (夜桜), tức ngắm hoa anh đào khi đã lên đèn. Chính tính cộng đồng ấy làm Hanami khác hẳn với kiểu thưởng hoa mang tính cá nhân, tĩnh lặng hoàn toàn.
Hanami có từ bao giờ?
Lịch sử Hanami lâu đời hơn nhiều người vẫn nghĩ. Một số nguồn văn hóa Nhật ghi nhận gốc rễ của tập quán thưởng hoa này đi từ Trung Hoa cổ, nơi người ta từng ngắm hoa mơ và hoa đào. Khi truyền vào Nhật Bản, trong giai đoạn đầu, đặc biệt là thời Nara, việc ngắm hoa mơ phổ biến hơn ngắm hoa anh đào. Phải đến thời Heian, thị hiếu văn hóa mới dần chuyển sang sakura, và từ đó hoa anh đào ngày càng trở thành biểu tượng trung tâm của mùa xuân Nhật Bản.
Một chi tiết rất quan trọng là sự thay đổi ấy không chỉ là thay đổi về loài hoa, mà còn là thay đổi về trọng tâm văn hóa. Trong tuyển tập thơ Kokin wakashū vào khoảng năm 905, số bài về hoa anh đào đã vượt xa số bài về hoa mơ, cho thấy sakura đã đi vào tầng sâu của mỹ cảm Nhật Bản. Cũng theo nguồn này, buổi ngắm hoa anh đào được ghi nhận sớm nhất do Thiên hoàng Saga tổ chức vào năm 812, và từ năm 831, các sự kiện Hanami hoàng gia đã được tổ chức đều đặn hơn.
Nếu nhìn theo tiến trình lịch sử, Hanami đi qua ít nhất ba lớp phát triển. Lớp đầu tiên là tầng cung đình và quý tộc, nơi hoa được gắn với thi ca, nhạc lễ và thẩm mỹ cung đình. Lớp thứ hai là tầng nông nghiệp, nơi hoa anh đào được dùng để quan sát mùa vụ và cầu một năm gieo cấy thuận lợi. Lớp thứ ba là tầng đại chúng, khi Hanami lan từ giới tinh hoa sang dân thường, nhất là trong thời Edo và mạnh hơn nữa từ thời Minh Trị trở đi. Chính nhờ quá trình này mà Hanami mới trở thành “quốc dân hóa”, chứ không dừng lại ở một thú chơi của tầng lớp trên.
Vì sao Hanami lại gắn chặt với hoa anh đào?
Có nhiều loài hoa nở vào mùa xuân, nhưng sakura lại giữ vị trí đặc biệt vì nó hội đủ ba yếu tố mà văn hóa Nhật rất coi trọng. Thứ nhất là vẻ đẹp mong manh. Thứ hai là tính đồng loạt. Thứ ba là thời gian nở rất ngắn. Cơ quan Xúc tiến Du lịch Nhật Bản (JNTO) mô tả sakura như biểu tượng của vẻ đẹp rực rỡ nhưng thoáng qua, từ đó gắn với tư tưởng wabi-sabi và các quan niệm Thần đạo về tính vô thường, hy vọng và tái sinh.
Ngoài tầng ý nghĩa biểu tượng, sakura còn có một tầng vật lý rất quan trọng đối với sự phát triển của Hanami đại chúng. Giống cây somei yoshino, hiện là giống anh đào phổ biến nhất ở Nhật, được trồng bằng biện pháp nhân giống vô tính, nên thường nở và tàn gần như đồng loạt trong từng khu vực. Chính đặc điểm này tạo ra cảm giác “đến mùa là cả thành phố cùng nở”, làm cho việc tụ tập ngắm hoa trở nên mạnh hơn, dễ lan rộng hơn và tạo thành một sự kiện cộng đồng theo lịch.
Nói cách khác, Hanami gắn với sakura không chỉ vì sakura đẹp. Nó còn vì loài cây này tạo ra một nhịp mùa rất rõ. Hoa nở gần như đồng thời, rực lên trong một khoảng ngắn, rồi rơi rất nhanh. Cái đẹp ấy buộc người ta phải có mặt đúng lúc. Chính cảm giác “nếu lỡ là mất” đã làm Hanami trở thành một trải nghiệm có tính thời điểm rất mạnh.
Hanami ảnh hưởng thế nào tới đời sống người Nhật?
Ảnh hưởng đầu tiên của Hanami là ở nhịp sống xã hội. Ngay cả vào thời đại hiện nay, Hanami vẫn là hoạt động phổ biến nhất để chào đón mùa xuân ở Nhật Bản. Bạn bè, gia đình, đồng nghiệp cùng nhau tụ tập dưới tán hoa, chia sẻ đồ ăn, đồ uống và khoảng thời gian ngoài trời. Điều này cho thấy Hanami không phải phong tục nằm trên sách, mà là một phần của đời sống đương đại.
Ảnh hưởng thứ hai nằm ở cấu trúc thời gian của xã hội Nhật. Mùa sakura trùng với thời điểm kết thúc năm học và năm tài chính cũ, đồng thời mở ra mùa tốt nghiệp, chia tay, nhập học và khởi đầu mới ở trường học cũng như doanh nghiệp. Bởi vậy, Hanami không chỉ là hoạt động thưởng hoa mà còn gắn với tâm lý “khởi đầu mới”, “một chặng vừa khép lại”, rất đặc trưng trong ký ức tập thể của người Nhật.
Ảnh hưởng thứ ba là về mặt văn hóa và nghệ thuật. Sakura đã đi vào thi ca, văn học, thủ công và ẩm thực trong nhiều thế kỷ. Hình ảnh hoa anh đào xuất hiện dày đặc trong văn học Nhật, vừa như một mô tả trực tiếp của cái đẹp, vừa như ẩn dụ cho sự ngắn ngủi và mong manh. Khi Hanami trở thành sinh hoạt mùa xuân toàn dân, những lớp nghĩa ấy lại càng được lặp lại trong đời sống hằng năm.
Đặc trưng văn hóa của Hanami là gì?
Đặc trưng đầu tiên của Hanami là tính cộng đồng. Ở Nhật, thưởng hoa không nhất thiết phải diễn ra trong im lặng tuyệt đối. Các buổi Hanami có thể rất khác nhau, từ náo nhiệt, lãng mạn đến trầm tư, nhưng điểm chung là mọi người cùng chia sẻ một khoảng thời gian ngắn ngủi dưới tán hoa. Chính điều này làm Hanami vừa gần gũi, vừa linh hoạt, phù hợp với mọi độ tuổi và nhóm xã hội.
Đặc trưng thứ hai là Hanami không chỉ tính bằng khoảnh khắc “mãn khai”. Cái thú của ngắm hoa không chỉ nằm ở thời điểm nở rộ, mà còn ở quá trình đổi màu từ nụ đến lúc bung cánh, và cả giai đoạn cánh hoa rơi, phủ mặt đất hoặc trôi trên mặt nước. Đây là một chi tiết rất Nhật, vì nó cho thấy giá trị không nằm ở đỉnh điểm đơn lẻ, mà nằm ở toàn bộ vòng đời ngắn ngủi của vẻ đẹp.
Đặc trưng thứ ba là Hanami luôn gắn với địa điểm. Cùng là ngắm hoa, nhưng Hanami bên bờ hào thành, trong công viên, dọc bờ sông hay trong khu dân cư sẽ cho cảm giác rất khác nhau. Những điểm nổi tiếng như Ueno Park, Meguro River, Hirosaki Park hay Osaka Castle Park, cho thấy địa hình và bối cảnh nơi ngắm hoa cũng là một phần làm nên ký ức Hanami.
Hanami đúng cách là như thế nào?
Nếu nhìn từ bên ngoài, nhiều người sẽ nghĩ Hanami chỉ cần đến công viên, trải bạt và chụp ảnh. Nhưng “đúng cách” trong tinh thần Nhật Bản còn nằm ở thái độ và sự tôn trọng không gian chung. Việc đi Hanami đúng kiểu thường bắt đầu từ việc chuẩn bị như một buổi picnic thực sự, mang theo bạt hoặc chăn đủ cho nhóm, đồ ăn, đồ uống và giữ cơ thể đủ ấm vì đầu xuân ở Nhật vẫn còn lạnh, đặc biệt là khi ngồi lâu ngoài trời hoặc xem yozakura buổi tối.
Hanami đúng cách còn nằm ở việc hiểu “xem hoa” không có nghĩa là chỉ nhìn vào hoa. Một buổi Hanami chuẩn thường có đủ ba lớp. Lớp cảnh quan là nhìn cây, nhìn ánh sáng, nhìn cánh hoa rơi. Lớp xã hội là ăn uống, nói chuyện, chia sẻ thời gian cùng nhau. Lớp cảm xúc là ý thức được rằng mình đang dự phần vào một khoảnh khắc rất ngắn. Chính ba lớp này làm Hanami trở thành trải nghiệm văn hóa chứ không chỉ là hoạt động ngoài trời.
Một điểm nữa rất đặc trưng là nhiều người Nhật không chỉ xem ban ngày. Ở nhiều nơi có yozakura, tức ngắm hoa đêm dưới hệ thống đèn chiếu sáng. Khi đó, Hanami chuyển từ sắc thái picnic sang sắc thái thị giác và cảm xúc nhiều hơn. Ban ngày thiên về cộng đồng, ban đêm thiên về bầu không khí. Vậy nên ai muốn hiểu Hanami một cách đầy đủ nhất thì phải trải nghiệm cả hai .
Những lưu ý quan trọng khi đi Hanami
Một trong những lưu ý quan trọng nhất là quy tắc chỗ ngồi. Đây là nguyên tắc phổ biến là ai đến trước chọn trước, và việc chiếm nhiều diện tích hơn mức cần thiết hoặc lấn chỗ người đến trước bị xem là rất bất lịch sự. Điều này nghe có vẻ nhỏ, nhưng lại phản ánh rất rõ tinh thần tôn trọng không gian công cộng của Nhật Bản.
Lưu ý thứ hai là xử lý rác. Nhật không có nhiều thùng rác công cộng, vì vậy nguyên tắc bắt buộc là mang rác về. Đây là điểm rất quan trọng nếu muốn thưởng Hanami đúng tinh thần bản địa. Bỏ lại hộp đồ ăn, chai lon hay túi nilon không chỉ bị coi là thiếu lịch sự, mà còn phá vỡ chính không gian mà mọi người cùng tới để tận hưởng.
Lưu ý thứ ba là tuyệt đối không bẻ cành, ngắt hoa hay tác động vào cây. Cây anh đào là tài sản của công viên hoặc khuôn viên nơi chúng được trồng, nên việc bẻ cành hay hái hoa là điều không được phép. Cùng với đó, ở những khu dân cư đông như Nakameguro, du khách cũng cần hạn chế ồn ào, cẩn trọng khi chụp ảnh và không tràn xuống lòng đường đông xe.
Lưu ý cuối cùng là không phải nơi nào cũng giống nhau. Chẳng hạn, Shinjuku Gyoen ở Tokyo cho phép picnic Hanami nhưng cấm uống rượu, nên rất phù hợp với gia đình có trẻ nhỏ. Điều đó cho thấy đi Hanami đúng không chỉ là biết quy tắc chung, mà còn phải xem kỹ quy định riêng của từng điểm ngắm hoa.
Hanami thường ăn gì?
Trong văn hóa Hanami, đồ ăn không phải phần phụ, nó là một phần của trải nghiệm. Những buổi Hanami trong công viên thường cần chuẩn bị như picnic, với đồ ăn và thức uống mang theo. Các cửa hàng bách hóa và quầy đồ ăn sẵn ở Nhật còn bán riêng hanami bento, tức hộp cơm thiết kế cho mùa ngắm hoa, thường có bố cục đẹp mắt, món ăn nhỏ gọn và thiên về cảm giác “ăn giữa mùa xuân” hơn là chỉ để no.
Nếu đi vào phần mùa hoa chính, bạn cũng rất dễ bắt gặp những món ngọt gắn chặt với Hanami. Sakuramochi là món ngọt đặc trưng của tháng 3, còn hanami dango xuất hiện như món truyền thống tiêu biểu của tháng 4. Điều này cho thấy đồ ăn trong Hanami không chỉ là tiện mang đi, mà còn bám sát lịch mùa vụ và mỹ cảm theo tháng.
Hanami dango thường được nhớ tới nhiều nhất vì hình ảnh ba viên màu hồng, trắng, xanh. Nippon.com dẫn lại một truyền thuyết nổi tiếng rằng loại dango ba màu này có thể bắt nguồn từ đại tiệc Daigo no Hanami năm 1598 của Toyotomi Hideyoshi ở Daigoji, Kyoto. Dù ngày nay câu chuyện ấy đã đi vào phần ký ức văn hóa nhiều hơn là công thức ẩm thực, nó vẫn cho thấy mối liên hệ rất chặt giữa Hanami và đồ ăn theo mùa.
Ngoài đồ ngọt, một buổi Hanami đúng kiểu hiện đại còn thường có sushi, đồ chiên nhỏ, đồ nhắm, trà, bia hoặc sake, tùy nhóm bạn đi cùng. Một số điểm ngắm hoa còn có quầy hàng bán thức ăn ngay tại chỗ. Nhưng cũng cần lưu ý rằng các quầy này thường xếp hàng dài vào giờ trưa, nên ai muốn trải nghiệm Hanami trọn vẹn thường vẫn chuẩn bị trước.
Hanami có chỉ là “ăn uống dưới gốc cây” không?
Nếu chỉ nhìn những bức ảnh đông người trải bạt, rất dễ nghĩ Hanami đang bị biến thành một buổi picnic đông đúc. Nhưng nhìn kỹ hơn, Hanami thật ra là một cách người Nhật tập thể hóa một cảm xúc vốn rất khó nắm bắt, đó là cảm xúc trước cái đẹp ngắn ngủi. Mọi người tụ lại không phải để biến hoa thành cái nền, mà để sống cùng nhau trong đúng thời điểm hoa đẹp nhất rồi cùng chứng kiến nó tàn đi. Đó là một hình thức chia sẻ thời gian nhiều hơn là chia sẻ đồ ăn. Sau tất cả, văn hóa Hanami nhấn mạnh tới tính vô thường, cộng đồng và vẻ đẹp thoáng qua của sakura.
Có lẽ vì vậy mà Hanami sống được qua rất nhiều thời đại. Từ cung đình Heian, đến nông dân chờ vụ mới, đến thị dân Edo, rồi đến nhân viên công sở, gia đình trẻ và khách du lịch hôm nay, cấu trúc của Hanami có thể thay đổi, nhưng hạt nhân của nó gần như không đổi. Đó là gặp nhau đúng lúc mùa tới, nhìn hoa nở, ăn cùng nhau, và nhận ra rằng khoảnh khắc đẹp nhất luôn rất ngắn.
Hanami vì sao vẫn quan trọng trong Nhật Bản hiện đại?
Trong xã hội hiện đại, nơi nhịp sống ngày càng nhanh, Hanami vẫn tồn tại vì nó cho người Nhật một điểm hẹn theo mùa mà gần như ai cũng hiểu. Nó không đòi hỏi nghi thức quá phức tạp, không phân biệt tuổi tác, không quá nặng về tiêu dùng, nhưng lại đủ sức kết nối bạn bè, gia đình, đồng nghiệp và ký ức tập thể. Khi hoa nở, cả nước gần như cùng nhìn về một thứ. Chỉ riêng điều đó đã cho thấy Hanami mạnh như một mã văn hóa chung đến mức nào. Không quá khi gọi Hanami là hoạt động phổ biến nhất để chào đón mùa xuân, cùng với vai trò của sakura trong đời sống học đường, doanh nghiệp và văn hóa đại chúng.
Bởi vậy, Hanami không chỉ đáng tìm hiểu với những ai muốn du lịch Nhật Bản vào mùa xuân. Nó còn đáng tìm hiểu với bất kỳ ai muốn hiểu người Nhật nhìn thời gian, mùa vụ, cộng đồng và cái đẹp như thế nào. Nếu sakura là biểu tượng của mùa xuân Nhật Bản, thì Hanami chính là cách biểu tượng ấy bước ra khỏi tranh ảnh để đi vào đời sống thực.
Lời kết
Như vậy, qua bài viết này Chaman Group đã giúp bạn tìm hiểu về Hanami, hay một nét văn hóa đặc trưng của Nhật Bản vào mùa xuân. Giữa một khung trời đầy ắp hoa anh đào, ngồi bên người thân và bạn bè và thưởng thức những món ăn ngon, trông thời gian trôi thật chậm. Đó là lý do vì sao nhiều người Nhật lại yêu thích Hanami đến như vậy.
Còn bạn, bạn có dự định sang Nhật mùa hoa anh đào để ngắm hoa và trải nghiệm Hanami không? Nếu có, đừng ngần ngại mà hãy liên hệ ngay tới Chaman Group để chúng tôi có thể hỗ trợ bạn trong thời gian sớm nhất!
FAQ
Vì sao sakura, chứ không phải ume, lại trở thành biểu tượng trung tâm của hanami?
Ban đầu, tập quán ngắm hoa du nhập vào Nhật chịu ảnh hưởng từ văn hóa Trung Hoa, khi người ta thưởng hoa mơ và hoa đào nhiều hơn. Tuy nhiên, đến thời Heian, cùng với sự phát triển của bản sắc văn hóa Nhật, sở thích thẩm mỹ dần chuyển sang sakura, và từ đó hoa anh đào trở thành loài hoa gắn chặt nhất với mùa xuân trong tâm thức Nhật Bản.
Vì sao hanami thường tạo ra cảm giác vừa vui vừa man mác buồn?
Bởi sakura trong văn hóa Nhật không chỉ đẹp, mà còn gắn với ý niệm về sự mong manh và tính vô thường của đời sống. JNTO mô tả hoa anh đào như một mô-típ nghệ thuật và văn chương dùng để diễn tả sự mong manh, ngắn ngủi của kiếp người, còn trang giới thiệu sakura của JNTO cũng nhấn mạnh mối liên hệ giữa sakura với wabi-sabi, sự vô thường, hy vọng và tái sinh. Chính vì thế, hanami không chỉ là niềm vui ngắm hoa nở, mà còn là khoảnh khắc ý thức rất rõ rằng cái đẹp đang hiện diện và cũng đang chuẩn bị rời đi.
Vì sao Hanami hiện đại chịu ảnh hưởng lớn từ giống Somei Yoshino
Lý do là vì Somei Yoshino là giống lý tưởng cho kiểu hanami đại chúng vì cây phát triển nhanh, tán rộng, và do được nhân giống bằng ghép nên gần như là các bản sao, nở gần đồng thời và cho màu hoa gần giống nhau. Chính đặc tính đó khiến cảnh ngắm hoa trở nên đồng loạt, dễ tạo hiệu ứng tập thể, và góp phần biến hanami thành một hoạt động mùa xuân mà gần như ai cũng có thể tham gia.
Có phải hanami ở đâu trong nước Nhật cũng giống nhau?
Không. JNTO cho thấy mùa sakura bắt đầu từ Kyushu vào tháng 3 rồi dần dịch chuyển lên phía bắc tới đầu tháng 5, trong khi các giống hoa và thời điểm nở cũng khác nhau theo vùng. Điều đó có nghĩa là hanami ở Tokyo, Kyoto, Tohoku hay Hokkaido không chỉ khác về thời gian, mà còn khác về sắc độ, loại hoa, bối cảnh cảnh quan và nhịp cảm xúc đi kèm.
Có phải hết Somei Yoshino là mùa hanami cũng kết thúc?
Không hẳn. Somei Yoshino là giống phổ biến nhất, nhưng JNTO nhấn mạnh rằng Nhật Bản có hàng trăm giống sakura khác nhau, và nhiều giống nở muộn hơn hoặc có hình thái rất khác. Vì vậy, trên thực tế, hanami không chỉ gói trong khoảnh khắc của Somei Yoshino, mà còn có thể kéo dài nhờ những giống như shidarezakura hay yaezakura ở các thời điểm sau đó.
Vì sao người Nhật theo dõi sakura zensen gần như theo dõi dự báo thời tiết?
Vì hanami gắn với một khoảng thời gian rất ngắn và không lặp lại lâu. JNTO mô tả sakura zensen, tức “mặt trận hoa anh đào”, như một đường dự báo dịch chuyển dần từ nam lên bắc, được cập nhật hằng ngày để mọi người quyết định khi nào và ở đâu nên đi ngắm hoa. Nói cách khác, sakura zensen không chỉ là thông tin du lịch, mà gần như là lịch cảm xúc của mùa xuân Nhật Bản.
Vì sao hanami thường gắn với những không gian như đền chùa, bờ sông, núi, thậm chí cả nghĩa trang?
Vì trong văn hóa Nhật, sakura không chỉ được nhìn như một loài hoa trang trí, mà là biểu tượng giàu tính triết lý. JNTO cho biết người ta tìm đến đền chùa, bờ sông và núi để ngắm sakura, còn tại Fuji Cemetery, chính JNTO cũng lý giải rằng một nghĩa trang tưởng như lạ lẫm lại trở thành nơi hợp lý để ngắm hoa vì sakura gắn sâu với ý niệm vô thường của đời người. Điều đó cho thấy hanami không chỉ là chọn nơi đẹp, mà còn là chọn một không gian có thể cộng hưởng với lớp nghĩa của hoa.
Yozakura khác gì với hanami ban ngày về mặt cảm xúc?
JNTO mô tả yozakura như một sức hút riêng của mùa xuân, khi những cây sakura được chiếu sáng vào buổi tối và tạo ra một bầu không khí gần như huyền ảo. Nếu hanami ban ngày thường cho cảm giác sáng rõ, trong trẻo và giàu tính mùa vụ, thì yozakura làm nổi bật chiều sâu cảm xúc, sự tĩnh lặng và vẻ đẹp mong manh hơn của sakura. Cùng là một loài hoa, nhưng ánh sáng khác nhau có thể làm thay đổi hoàn toàn cách con người cảm nhận về nó.
